Godsdienst
31 augustus 2015 | door: Brandon Pakker, Filosoof

Het islamitische gehalte van IS en haar legitimering

Van het hele spectrum van interpretaties van de Koran vormt het salafisme een duidelijke stroming. Het ontkennen van het islamitische gehalte hiervan is indicatief voor politieke correctheid.

"Men zou zelfs kunnen stellen dat er net zoveel interpretaties bestaan als dat er gelovigen zijn."

Als er één vraag bestaat die nog steeds relevant lijkt, is het hoe we het handelen van de IS dienen te kwalificeren. De meningen hierover lopen sterk uiteen. Daar waar sommige experts benadrukken dat IS’ handelen alles behalve een islamitische grondslag heeft, wordt deze eerste opvatting door sommigen afgeschreven als een uiting van (politieke) correctheid. Zo dient IS’ handelen volgens alternatieve benaderingen als islamitisch pur sang te worden opgevat.

 

Dat IS’ handelen vanuit een humaan perspectief gruwelijk is staat niet ter discussie. Zo is het evident dat menig christen, atheïst, jood en een overgrote meerderheid van moslims zich (openlijk) distantiëren van zowel de gruwelijkheid van IS’ handelen alsook hieraan voorafgaande (religieuze) legitimeringen. Rechtvaardigheidsgevoelens alsook empathische vermogens lijken op het eerste gezicht dieper en gelijkvormiger geworteld in de huidige menselijke natuur dan de overdaad aan categorieën waarin we individuen maar al te graag willen plaatsen doet suggereren. Echter zijn het nu juist mogelijke religieuze legitimeringen die onderzocht moeten worden. Dit is niet enkel interessant voor theoretici, maar het lijkt ook van belang voor een effectieve ontmanteling van IS’ functioneren.[1]

 

Over de legitieme vraag of en in welke mate religieuze ideologie als werkelijke drijfveer functioneert in diegenen die heil vinden als IS-aanhanger wil ik hier niet ingaan. Ook zal ik niet uitweiden over de praktisch relevante vraag in welke mate andere factoren (zoals sociaaleconomische status, marginalisering en discriminatie) leiden tot radicalisering. Wel zal ik hier een meer abstract punt maken en betogen dat er potentieel gevaar huist in religieuze geschriften op zichzelf beschouwd. En de voornaamste reden die ik zal beschrijven is dat dit met name komt doordat deze een spectrum van interpretaties toestaan zonder dat er een onafhankelijke objectieve toetssteen bestaat aan de hand waarvan dergelijke interpretaties als ongeldig dan wel valide kunnen worden gekwalificeerd. Tevens zal ik benadrukken dat het nu juist deze ambiguïteit is dat als carte blanche kan functioneren voor de rechtvaardiging van om het even welk handelen—zelfs indien de achterliggende interpretatie radicaal afwijkt van de norm (vox populi).

 

Een spectrum van interpretaties

Binnen de islam bestaan er verschillende geleerden, en de hoogste autoriteit wat betreft kennis van de islamitische geschriften wordt vaak toegekend aan de ‘oelama’.[2] Toch zien we een grote verscheidenheid aan stromingen binnen de islam, en elke stroming houdt er haar eigen interpretatie van de geschriften op na.[3] Men zou misschien zelfs kunnen stellen dat er net zo veel interpretaties bestaan als dat er gelovigen zijn. Deze diversiteit als gegeven op zichzelf geeft op het eerste gezicht al blijk van de onenigheid die er bestaat wat betreft de status van de geschriften in kwestie en de interpretatie van de inhoud ervan.[4] Dat er op grond van deze onenigheid sektarische conflicten ontstaan is niet enkel betreurenswaardig te noemen, ook geeft het radicale groeperingen als IS de mogelijkheid om rechtvaardiging te vinden in haar eventuele ideologische grondvesten simpelweg omdat er geen onafhankelijk, objectief criterium is dat dit fundament ipso facto kan ondermijnen. 

 

Het ontbreken van een objectief criterium

Bij de bepaling van het islamitische gehalte van groeperingen als IS blijkt het verleidelijk om dit gehalte überhaupt geen bestaansrecht te verstrekken.[5] In lijn met deze opvatting is de observatie dat de overgrote meerderheid van de totale moslimpopulatie zich lijkt te distantiëren van IS’ handelen.[6] De genoemde verleidelijkheid is vanuit een politiek-strategisch perspectief misschien te verklaren doordat het ontkennen van het islamitische gehalte van IS overeenstemt met de negatieve houding die de meeste moslims ten aanzien van IS innemen. 

 

Hier haaks tegenover kan een dergelijke strategie haar politieke vruchten afwerpen door IS’ handelen juist wél te karakteriseren als islamitisch van aard.[7] Over de vraag of de IS strikt genomen wel of niet handelt in overeenstemming met islamitisch gedachtegoed zoals het bedoeld is kan men eindeloos speculeren. En het is mijns inziens het ontbreken van een objectief criterium dat uitsluitsel van een valide interpretatie onmogelijk maakt. Maar de opvatting dat het handelen van IS geen enkele relatie heeft met islamitisch gedachtegoed is mijns inziens niet enkel theoretisch onhoudbaar, maar simpelweg paradoxaal.

 

Afgaande op de genoemde onenigheid wat interpretaties betreft, kan men concluderen dat er een breed spectrum aan mogelijke interpretaties bestaat, waarbij er sprake is van een geleidelijke progressie van uiterst strikte (of fundamentele) interpretaties aan de ene kant van het spectrum naar uiterst liberale interpretaties aan de andere kant.[8] Het is hier waar de epistemologische moeilijkheden de kop opsteken. Zelfs wanneer we veronderstellen dat Allah werkelijk bestaat, en de inhoud van de Koran beschouwen als diens woord, moeten we tegelijkertijd erkennen dat er zich een probleem van interpretatie voordoet. Immers, de inhoud van de Koran kan op vele manieren geïnterpreteerd worden. Zelfs de grootste kenners van deze inhoud zullen moeten inzien dat ook hun lezingen één van de vele mogelijkheden weerspiegelt.

 

Verder kan men ook vraagtekens plaatsen bij de methoden die dergelijke experts—en zelfs ook Mohammed—toepassen om tot de conclusie te komen dat hun lezingen valide zijn. Wanneer men zowel huidige wetenschappelijke inzichten in de menselijke psyche als methoden tot kennisverbreding ter harte neemt, zijn openbaringen op zijn minst ongeloofwaardig te noemen. Combineer dit gegeven met de vertelling dat sinds de opmerkelijke verschijning van aartsengel Gabriël (Rûh-ul-Emîn) en de benoeming van Mohammed als profeet, er een lange periode aanbrak waarin de oorspronkelijke beschrijving van de al betwijfelbare openbaring de kans heeft gehad drastisch te veranderen. Het is vanuit dit perspectief bekeken dan ook niet verwonderlijk dat er vele verschillende stromingen binnen de islam zijn ontstaan, en het salafistische gedachtegoed vormt er hier een van.[9]

 

Het islamitische gehalte van IS en haar legitimering

Allereerst moet het duidelijk zijn dat het salafistische gedachtegoed wordt aangehangen door een minderheid van de soennitische moslims in de wereld.[10] Dit betekent dat het geenszins een populaire stroming vormt, aangezien een overgrote meerderheid van (soennitische) moslims zich niet kunnen vinden in dit geheel van ultraorthodoxe opvattingen. Belangrijk hier echter is dat op grond van populariteit men geen objectiviteit kan afleiden. Aangezien er zoals hierboven beschreven geen onafhankelijke, objectieve toetssteen bestaat aan de hand waarvan bepaald kan worden welke interpretatie liggende op het eerder genoemde spectrum correct is kan elke interpretatie in abstracto als valide dan wel niet-valide worden beschouwd. In die zin kunnen fundamentele interpretaties eenzelfde graad van legitimiteit verkrijgen als haar liberale tegenhangers.

 

Het salafistische gedachtegoed kenmerkt zich door een beroep te doen op striktheid wat interpretatie van de Koran—en enkel de Koran—betreft. Nu kan het verleidelijk zijn om de impopulariteit van het salafistische gedachtegoed in de moslimwereld op grond daarvan af te schrijven als niet-islamitisch van aard, maar dat berust mijns inziens op een denkfout: feit blijft dat het typerende verlangen naar de vroege dagen van de islam alsook de nadruk op een zo strikt mogelijke interpretatie van de Koran islamitisch par excellence is. Sterker, het zou met inachtneming van het eerder genoemde spectrum logischer zijn wanneer men zeer liberale interpretaties als minder islamitisch kwalificeert, aangezien deze interpretaties niet uitgaan van strikte conformiteit aan de Koran, maar andere (bijvoorbeeld contextuele en geschiedkundige) factoren als belangrijker uitgangspunt nemen.

 

Het potentiële gevaar van religieuze ideologie

Allereerst dient duidelijk te zijn dat ik geen enkele afkeer of wrok koester ten aanzien van gelovigen in het algemeen. Godsdienstvrijheid is iets dat waardevol is en past binnen een maatschappij die pluriformiteit en ander democratische waarden respecteert. Mijns inziens houdt de vrijheid van individuen op waar het de inperking van de vrijheid van anderen impliceert. Op grond van een andere vrijheid dat hoog in het vaandel staat—namelijk vrijheid van meningsuiting—geniet ik ook de bewegingsruimte om mij kritisch uit te mogen laten over ideologie, zonder daarmee de aanhangers van de ideologie zelf te bekritiseren of simpel aan te willen zetten tot haat. Het is evident dat er een duidelijk verschil bestaat tussen ideologie en haar aanhangers. De overdenkingen die hierboven beschreven staan brengen me in ieder geval tot de conclusie dat er potentieel gevaar huist in een ideologie (en dus niet in haar aanhangers) die aan de volgende twee criteria voldoet:

  1. Het object bevat geen objectief criterium voor validatie van interpretatie.
  2. Bepaalde (strikte) interpretaties van het object staan geweld toe.

Afgaande op de segmenten van de geschriften die ik gelezen heb is dit van toepassing op alle drie de monotheïstische ideologieën (zoals deze tot uiting komen in de overeenkomstige geschriften). Dit zijn criteria die serieus genomen dienen te worden, en er moet gewaakt worden voor (politieke) correctheid. Het feit dat de overgrote meerderheid van hedendaagse moslims zich (gelukkig) distantiëren van IS’ handelen impliceert niet per definitie dat het motief van (enkele hooggeplaatste aanhangers van) IS als niet-islamitisch geclassificeerd dient te worden. Naast de genoemde correctheid speelt onwetendheid van de geschriften waarschijnlijk ook een doorslaggevende rol; op basis van vele discussies met gelovigen ben ik ervan overtuigd dat menig aanhanger geen weet heeft van wat er werkelijk in de corresponderende geschriften te vinden is. Het is in dit opzicht dan ook niet verrassend dat IS’ handelen ver van de persoonlijke ideologische kaders van menig moslim verwijderd lijkt te zijn. Deze distantie echter lijkt hier eerder het gevolg te zijn van rechtvaardigheidsgevoelens of empathische vermogens die de mens typeert, en is niet per definitie toe te schrijven aan de inhoud van de geschriften zelf.

 

[1] Zie: http://www.theatlantic.com/magazine/archive/2015/03/what-isis-really-wants/384980/.

[2] http://encyclopedia.thefreedictionary.com/Allamah.

[3] Deze diversiteit aan interpretaties is ook kenmerkend voor de andere twee monotheïstische godsdiensten, maar gezien de strekking van het onderwerp in kwestie ga ik hier verder niet op in.

[4] http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-executive-summary/.

[5] Zelfs Barack Obama ontkent haar islamitische karakter als zodanig, zie: https://www.youtube.com/watch?v=spIWGoNZnaU.

[6] Zie bijvoorbeeld: http://english.dohainstitute.org/content/6a355a64-5237-4d7a-b957-87f6b1ceba9b. En ook: https://www.youtube.com/watch?t=49&v=2Bd0Y6qWmlA.

[7] Zie bijvoorbeeld Wilders over het islamitische gehalte van IS: https://www.youtube.com/watch?v=Yl353uqTkuA.

[8] Voor een beknopt overzicht van de vele denominaties binnen islam, zie: http://www.majorreligions.com/islamic_denominations.php.

[9] Zie: http://www.theweek.co.uk/world-news/6073/what-is-salafism-and-should-we-be-worried-by-it.

[10] Zie: https://en.wikipedia.org/wiki/Sunni_Islam#Adherents en https://en.wikipedia.org/wiki/Salafi_movement#Demographics.

Trefwoorden:
GodsdienstIslam

Deel

met uw netwerk:


Meer opiniestukken:

Bestel online:

Zo wordt u opiniemaker

In dit boek leert u in tien stappen denken en schrijven als een journalist

 

Alleen nog verkrijgbaar via bol.com


Schrijftip van de week

Week 50
Practice what you preach
> Meer