11 maart 2016 | door: Yvette Jeuken, Politicoloog. Werkzaam bij Netwerk Democratie

Het heilig verklaren van Zwitserse referenda is onvoldoende voor democratische vernieuwing

De nieuwe referendumwet is geen instrument voor ‘democratische vernieuwing’, maar een slecht ontworpen wet waardoor hoogstens (meer) negatieve geluiden worden gemobiliseerd.

"Een referendum om tegen de invoering van de nieuwe referendumwet te stemmen was helaas nog niet mogelijk."

Voorstanders van de nieuwe referendumwet wijzen maar al te graag op het succes van referenda in Zwitserland. Naar Zwitsers voorbeeld zou de Nederlandse burger de nieuwe referendumwet ook moeten omarmen. Dit instrument voor ‘democratische vernieuwing’ is geen verrijking van de Nederlandse democratie maar een slecht ontworpen wet waardoor hoogstens (meer) negatieve geluiden worden gemobiliseerd.  

 

Een verheerlijking van de Zwitserse referendum-cultuur is een eenzijdige beschouwing van de politiek-institutionele cultuur in Zwitserland. Dankzij de bejubelde referenda werd bijvoorbeeld het algemeen kiesrecht voor vrouwen in Zwitserland pas in 1971 ingevoerd. Mannen beschikten over een instrument waarmee zij de helft van de populatie buiten konden sluiten. Een recenter voorbeeld, maar minstens zo illustratief is het referendum over de inperking van CEO-salarissen in het Zwitserse bedrijfsleven. Ook bij dit referendum waren oneigenlijke machtsverhoudingen bepalend voor de uitkomst. De maatschappelijke discussie rondom dit referendum werd gedomineerd door het bedrijfsleven dat de boventoon voerde met het angstbeeld dat salarisbeperking slecht zou zijn voor de Zwitserse economie en dus voor de werkgelegenheid.

 

Ook in het aankomend Oekraïne-referendum in Nederland is duidelijk dat partijen die toegang tot financiële middelen hebben over meer capaciteit beschikken om campagne te voeren. Ook al hebben de verschillende partijen ongetwijfeld de juiste bedoelingen, het recht van de sterkste geldt, net als in de Zwitserse referenda. Om burgers de gelegenheid te geven om tot gedegen oordeelsvorming te komen, is het echter van groot belang dat er evenwichtige informatievoorziening is, met een groot bereik. De subsidies die de referendumcommissie verstrekt kan dit niet voldoende corrigeren.

 

De oordeelsvorming rondom het Oekraïne-referendum is lastig omdat men slechts een “ja” of “nee” stem kan uitbrengen over een complex verdrag waarvan de gevolgen voor veel mensen niet te overzien zijn. Een argument dat hier tegenin gebracht wordt is dat de Tweede en de Eerste Kamer het verdrag al geratificeerd hebben, en ook zij slechts voor of tegen het verdrag konden stemmen. Kamerleden stemmen echter vrijwel altijd in lijn met het partijprogramma van de politieke partij die zij vertegenwoordigen (bron: http://www.parlement.com/id/vh8lnhrpmxuy/tweede_kamerfracties ).

 

Politieke partijen (en hun wetenschappelijke bureaus) zijn goed geïnformeerd, doen eigen onderzoek voor partij-ideologische oordeelsvorming, en maken hierbij gebruik van kennis en expertise op maat. Het argument dat politici zich ook niet voldoende informeren over kwesties waar zij over stemmen is dus in feite een drogreden, want het oordeel vormend proces van een politicus verloopt anders dan dat van de individuele burger. Het referendum als instrument is beperkend doordat de nadruk ligt op het uitbrengen van alleen een stem. De voorwaarden om tot goede oordeelsvorming te komen worden niet gefaciliteerd.

  

Een dieper liggend probleem van de huidige referendumwet zit in de formulering van de referendumwet zelf. De nieuwe referendumwet maakt het voor burgers mogelijk om wetten en verdragen die al goedgekeurd zijn door de Eerste en Tweede Kamer, en slechts nog bekrachtigd moeten worden, aan een referendum te onderwerpen. Burgers kunnen hierdoor pas aan het eind van een lang politiek traject hun stem laten horen. Hierdoor mobiliseert de referendumwet alleen de tegenstem, want alleen dan kan een referendum verschil maken. De initiatiefnemers van het referendum maken daardoor slechts gebruik van negatieve sentimenten in de samenleving. Dit kan toonzettend zijn.

 

Binnen de kaders van de huidige referendum wet is het referendum in feite mosterd na de maaltijd. Als de referendumuitslag al serieus genomen wordt door de politiek, dan is het slechts een middel om een voorstel te blokkeren of een akkoord te geven, maar niet om een inhoudelijk waardevolle bijdrage te leveren. Terwijl de kennis vanuit de samenleving juist van toegevoegde waarde kan zijn om wetten beter en efficiënter in te voeren.

 

Een complicerende factor in het geval van het Oekraïne-referendum, en verdragen in het algemeen, is dat het ook nog eens de vraag is of het serieus nemen van de uitslag enig effect heeft op de ratificatie van het associatieverdrag. Immers, de EU heeft het verdrag met Oekraïne al ondertekend ( ), en het is aan de lidstaten om het te ratificeren. Als Nederland het enige land is dat het verdrag niet ondertekent, dan kan het verdrag alsnog geratificeerd worden.

 

Het Zwitserse referendummodel biedt, in tegenstelling tot de Nederlandse variant, de mogelijkheid voor burgers om zelf onderwerpen politiek te agenderen. Dit is zeker een argument voor de invoering van een referendum, want wie de politieke agenda bepaalt oefent macht uit. Een referendum maakt het vervolgens slechts mogelijk om een hokje aan te kruisen, en de meerderheidsstem wint. Dit is nou juist wat ter discussie gesteld wordt ten aanzien van de representatieve democratie: democratie is meer dan eens in de vier jaar een hokje aankruisen. Een hokje meer of minder aankruisen is geen fundamentele verdieping van het democratische proces. Een nieuw democratisch instrument heeft alleen waarde als het een verrijking van het democratisch proces teweeg brengt.

 

Om de democratie een vernieuwingsimpuls te geven is het daarom noodzakelijk dat burgers niet slechts een noodrem hebben, maar in een eerder stadium betrokken worden bij politieke besluitvorming. Daarnaast is het van toegevoegde waarde om de denkkracht van burgers in te zetten voor een verrijking en verdieping van de politieke besluitvorming. Niet de stem van de meerderheid geldt, maar de inhoud en de diversiteit aan standpunten en visies. De inclusie van minderheidsstandpunten, het ruimte geven aan afwijkende meningen, en het gesprek aangaan over controversiële kwesties is noodzakelijk om de betrokkenheid van burgers te organiseren, en ervoor te zorgen dat de democratie van ons allen wordt. Op al deze punten schiet de nieuwe referendumwet ruimschoots tekort. Ook het Zwitserse model schiet hierin tekort. Referenda kunnen slechts standpunt op standpunt stapelen, en de meerderheid beslist.

 

Een referendum om tegen de invoering van de nieuwe referendumwet te stemmen was helaas nog niet mogelijk.

Deel

met uw netwerk:
Opiniestukken van: Yvette Jeuken, Politicoloog. Werkzaam bij Netwerk Democratie
Het heilig verklaren van Zwitserse referenda is onvoldoende voor democratische vernieuwing - 11 maart 2016



Meer opiniestukken:

Bestel online:

Zo wordt u opiniemaker

In dit boek leert u in tien stappen denken en schrijven als een journalist

 

Alleen nog verkrijgbaar via bol.com


Schrijftip van de week

Week 50
Practice what you preach
> Meer