Islam
29 augustus 2016 | door: Henk Strating

Boerkiniverbod is juist gevolg van scheiding kerk en staat

Het boerkiniverbod heeft velen verbaasd. Dat is opmerkelijk, want het is een gevolg van de scheiding van kerk en staat in West-Europa. Toch is het de vraag of het niet tot een heilloze weg leidt.

"We hadden het boerkiniverbod na de scheiding van kerk en staat in West-Europa kunnen zien aankomen."

Ik was geshockeerd toen ik de foto zag van vier agenten in korte broek die op het strand van Nice een moslima verzochten haar boerkini uit te trekken. De wereld op zijn kop. Ik ben in de jaren '50 geboren in een orthodox protestant-christelijk milieu. Agenten hoorden daarin geen korte broeken te dragen. En vrouwen hoorden hun lichaam, ook op het strand, bedekt te houden.

 

Ik zag ook een foto uit die tijd waarin Nederlandse agenten, met lange broeken, met een centimeter opmaten hoe hoog de badpakken van vrouwen boven hun knie begonnen. Blijkbaar was daar in die tijd dus óók al  geen algemeen aanvaardbare norm voor.

 

Wat mij als kind van de jaren '60 in beide foto's het meest shockeerde was de idee dat de staat bepaalt hoe burgers zich moeten kleden. Daarin sta ik niet alleen, getuige de vele reacties in de (sociale) media. Het bericht dat de Franse Raad van State het boerkiniverbod strijdig acht met de burgerlijke vrijheid stelde mij - en met mij vast en zeker veel anderen - enigszins gerust. Maar vervolgens las ik dat Franse burgemeesters die uitspraak negeren, daarin gesteund door de Franse premier Valls en zelfbestemd aankomend presidentskandidaat Sarkozy.

 

Hun uitleg daarbij zette me aan het denken. Het gaat, zeggen zij, niet om de vraag hoe burgers zich kleden, het gaat om het weren van islamitische symbolen in de publieke ruimte. Deels vanwege de recente aanslagen, zoals in Nice, waardoor veel Franse burgers er aanstoot aan nemen, maar ook omdat, zo zeggen zij, religieuze symbolen niet in de publieke ruimte thuishoren. En dat niet geldt niet alléén voor islamitische symbolen. Katholieke nonnen in habijt worden ook geweerd van het strand van Nice, waar het dragen van álle religieuze kleding op het strand door de burgemeester als provocerend wordt aangemerkt. Valls en Sarkozy willen ook het Joodse keppeltje en het het katholieke kruis uit de publieke ruimte weren.

 

Waar de kerk in West-Europese democratieën al sinds jaar en dag is gescheiden van de staat, moet nu de stap worden gezet naar de scheiding van de religie en de samenleving, is de samenvatting van hun uitleg. De kerk is een privé-aangelegenheid die alleen 'tussen de oren' thuishoort, zoals al eens in het satirische tijdschrift Charlie Hebdo werd uitgebeeld.

 

Scheiding van kerk en staat

Deze week volgde ik aan de Universiteit van Leuven de zomerschool Moderne en hedendaagse Franse filosofen. Eén van hen, Marcel Gauchet, verdiepte zich in de relatie tussen staat en religie en verklaart de wijze waarop beide zich door de eeuwen heen tot elkaar hebben verhouden.

 

Gauchet laat op overtuigende wijze zien hoe de West-Europese staten zich stelselmatig hebben ontdaan van iedere religieuze bemoeienis. De aloude strijd tussen de keizer en de paus is uiteindelijk geëindigd in een volledige boedelscheiding. Als de paus zich niet meer met de staat bemoeit zal de keizer - inmiddels vervangen door democratische instituties - zich niet met de religie bemoeien.

 

De stap van de scheiding van kerk en staat naar de scheiding van religie en samenleving hadden we misschien aan de hand van zijn werk in onze West-Europese samenleving wel aan kunnen zien komen. Het boerkiniverbod dat zich dus in potentie niet alleen op islamitische badkleding richt, maar op elk symbool van elke religie past daarin.

Gauchet wijst er echter op dat deze strikte scheiding tussen religie, staat en nu dan de samenleving zich beperkt tot een zeer klein deel van de wereld en tot een zeer korte periode in de geschiedenis. Kijk naar andere delen van de wereld, niet alleen in traditionele landen in Afrika en Azië en in de Arabische wereld, maar ook naar westerse werelddelen als Amerika en Australië en naar het hedendaagse Turkije, voor de bevestiging daarvan. Het is, denk ik, goed ons dat terdege te realiseren in de steeds verder globaliserende wereld van vandaag en morgen.

 

Religieuze symbolen

Past het verbod op religieuze symbolen, en dus ook het Franse boerkiniverbod, dan bij ons West-Europese denken? Ik denk dat zo'n verbod inderdaad nauwer is verbonden met ons denken over religieuze symbolen dan velen van ons beseffen of zullen willen erkennen. In de collegezaal waar ik de colleges deze week volgde hing een levensgroot kruisbeeld. Toen ik dat zag vroeg ik me af: hoort dat hier thuis? Is de universiteit niet van iedereen? Toch niet méér van katholieke dan van niet-katholieke studenten en professoren?

 

Natuurlijk weet ik dat de oorsprong van de Leuvense universiteit katholiek is en dat zij die traditie zelfs nog in haar naam draagt, maar moet een herinnering aan dat verleden dan zó levensgroot zijn, vroeg ik me af? Helaas belandde ik aan het eind van de zomerschool met een infectie in het ziekenhuis van dezelfde universiteit. Ook daar hingen kruisbeelden. Heel kleine boven de deur van de ziekenzaal. Ik merkte bij mijzelf minder weerstand. Misschien omdat ze zo klein waren of omdat ik als patiënt in het ziekenhuis wat kwetsbaarder en afhankelijker was dan als filosofiestudent? Of had ik in het ziekenhuis een ver weggestopte gedachte dat het 'kruiske' iets  zou kunnen bijdragen aan mijn herstel...? Zoals we een joods of islamitisch symbool in een shoarmazaakje misschien gemakkelijker accepteren en zelfs als een kwaliteitskeurmerk voor de echtheid van het lamsvlees zouden kunnen ervaren?

 

Bij mij op het dorp stoort niemand zich op zondag aan de kerkgangers met hun zwarte pakken, lange rokken en hoedjes, maar er is ook niemand meer die zich vanwege hun aanwezigheid op zondag onthoudt van het wassen van de auto of het maaien van het gras. Dat is wel anders geweest! En dat kan ook weer anders worden. Het vis-teken achter op auto's van orthodoxe christenen leidt als reactie tot soortgelijke afbeeldingen achter op andere auto's van een groter, haaiachtig vis-teken dat een school met christelijke vis-tekentjes verslindt...

 

Een heiloze weg?

Gauchet wijst er op dat de scheiding tussen politiek en religie vooral door de instituties van de staat en de kerk, de keizer en zijn opvolgers en de paus is voltrokken. Voor individuele burgers en gelovigen liggen beide vaak veel dichter bij elkaar. Hoewel we in Nederland de verzuiling achter ons hebben gelaten, vertoont het gedrag van veel Nederlanders in de politiek, in het onderwijs en in het maatschappelijk leven daar toch nog veel trekken van. Dat kan goed samengaan met de formele scheiding van politiek en religie. Maar gaat dat ook samen met de scheiding van samenleving en religie? Die zal zich in tegenstelling tot de scheiding van kerk en staat niét kunnen voltrekken zonder de instemming en medewerking van burgers en gelovigen zelf. Want religieuze symbolen zijn nauw aan individuele gelovigen verbonden.

 

Als niemand meer een kruisje draagt verdwijnt dat symbool uit het straatbeeld, maar het vis-teken en de reactie daarop zijn symbolen die juist hun intrede in het straatbeeld doen. En wat de denken van de talloze tatoeages? Zijn dat – misschien deels? - ook religieuze of misschien wel areligieuze symbolen? Toen ik ooit een coach vroeg om een symbool voor iets waarmee ik in het dagelijks leven meer rekening wilde gaan houden gaf zij mij het theelepeltje dat op mijn schoteltje lag. Ik vroeg haar: een theelepeltje als symbool? Alles kan een symbool zijn als jij er betekenis aan toekent, antwoordde ze. Ik heb het lepeltje jarenlang bij me gedragen...

 

Ik las dat opgroeiende moslimkinderen, soms zeer tegen de zin van hun ouders, weer kiezen voor het dragen van traditionele hoofddoeken of baarden. Als die worden verboden zullen ze òf als teken van verzet gedragen blijven worden òf vervangen worden door ándere symbolen in de mazen van de wet die Sarkozy voor het geval hij de volgende Franse president wordt al geeft aangekondigd. Het zal een kat- en muisspel opleveren tussen de staat en een deel van zijn eigen burgers. De foto op het strand van Nice waar ik mee begon (wat als de moslima de agenten had gevraagd of ze ál haar kleren uit moest trekken…?) is al het eerste begin van die weg. Een heilloze weg.

Deel

met uw netwerk:


Meer opiniestukken:

Bestel online:

Zo wordt u opiniemaker

In dit boek leert u in tien stappen denken en schrijven als een journalist

 

Alleen nog verkrijgbaar via bol.com


Schrijftip van de week

Week 50
Practice what you preach
> Meer