Wetenschap
3 december 2016 | door: Mignon D. van Halderen, Lector Fontys Hogeschool Communicatie Eindhoven

Zwarte Piet blijft nog wel even

Ons beeld over Zwarte Piet is aan het verschuiven. Maar dat betekent nog niet dat Zwarte Piet snel zal verdwijnen. Integendeel, betoogt Mignon van Halderen, lector aan de Fontys Hogeschool Communicatie in Eindhoven.

"Uit goed fatsoen gedreven veranderingen maken nog geen nieuw paradigma"

Wen er maar aan. Volgend jaar is het weer hommeles rond Zwarte Piet. Wen er ook maar aan dat we nog tot diep in de 21ste eeuw met dit debat zitten. Het stopt pas als ons sinterklaasfeest zodanig in een vernieuwde betekenis is verankerd dat we niet meer bewust zijn dat het ooit anders is geweest. Als kortom de paradigmaverschuiving voltooid is.

 

Een paradigma is een samenhangend geheel aan denkbeelden en overtuigingen over een specifiek thema. Paradigma's zijn vervlochten met onze manier van denken, doen en voelen: “Zo doen wij het hier.” Zo leefden we lange tijd vanuit het paradigma dat de aarde plat was of dat seksualiteit bedoeld is voor onze voortplanting. Na een paradigmaverschuiving denkt bijna iedereen in de samenleving er anders over.

 

Ook onze ideeën over Sinterklaas en Zwarte Piet zijn een paradigma. Dat is in het verleden al eens aan de kaak gesteld, maar het uiterlijk van Zwarte Piet stond niet collectief ter discussie. Tot een jaar of 5 geleden de eerste barsten verschenen in het beeld, het frame, dat we collectief van Zwarte Piet hebben. Sindsdien doet zich een paradigmaverschuiving voor waarin we nu middenin zitten, en waarvan we nog maar 3 van de 5 fasen achter ons hebben liggen.

Dit zijn die 5 fasen:

  

Fase 1: De aanval op het frame

2011 is het jaar waarin de kunstenaar en activist Quinsy Gario wordt  gearresteerd tijdens de intocht van Sinterklaas in Dordrecht. Daarvoor waren er ook al signalementen dat er iets zou veranderen, maar in 2011 draagt Quinsy Gario een T-shirt met de tekst: “Zwarte  Piet is Racisme”.

 

Het is ‘maar’ geschreven taal, nauwelijks een luid protest te noemen, maar het raakt de gevoelige snaar. Want taal is krachtig en suggestief, zoals Carlo Strijk stelt in zijn opiniestuk Makkers, staakt uw wild geraas. Mensen zijn beledigd. Maar er komt hier en daar ook bewustwording op gang, zoals bij Henk Westbroek die in een praatprogramma tegen Quinsy Gario zegt: “Ik heb me nooit gerealiseerd dat Zwarte Piet discriminerend bij jou overkomt.”

 

Fase 2: Competitie tussen frames  

Voorstanders en tegenstanders van verandering betreden de arena, het zogenoemde ‘discursieve speelveld’. Het verbale gevecht, zoals Carlo Strijk het verwoordt. Emotionele frames (‘traditie´, ‘kinderfeest’) staan lijnrecht tegenover rationele frames (negatieve stereotypering, de link met onze koloniale geschiedenis).

 

Zo stelt voorzitter van de VN-mensenrechtencommissie Sherene Shepherd dat het onbegrijpelijk is dat Nederlanders niet inzien dat dit een terugkeer is naar de slavernij. Volgens haar moet dit feest stoppen. Een uitspraak die tot grote commotie leidt, wat onder meer tot uiting komt in de 2,1 miljoen likes op de Facebookpagina ‘Pietitie’.

 

Fase 3: Signalen van veranderingen  

Op 27 mei 2016 publiceren ruim 100 bekende Nederlanders een open brief aan de makers van het Sinterklaasjournaal. De boodschap: "Zwaai Zwarte Piet uit." Erik van Muiswinkel, Jochem Meijer en Dolores Leeuwin, acteurs die in het Sinterklaasjournaal spelen, kondigen hun vertrek aan. NTR reageert koeltjes maar laat ook weten dat het Sinterklaasjournaal verrassende nieuwe elementen in petto heeft. Concurrent RTL kiest openlijk voor het frame van de roetveegpiet.

Toch maken uit goed fatsoen gedreven veranderingen nog geen nieuw paradigma. Opinieonderzoeken in het najaar van 2016 laten zien dat ruim driekwart van de samenleving Zwarte Piet graag behoudt.

 

Maar het oude paradigma is gebarsten. En een eenmaal betwist paradigma is net als een uitgerekte ballon of als een roerei: zo goed als onmogelijk om weer in zijn oorspronkelijke vorm terug te brengen. We moeten ons feest opnieuw uitvinden.

 

Fase 4: Hernieuwde betekenisgeving

Premier Mark Rutte zegt dat dit iets is van de samenleving, niet van de politiek of rechtspraak. Daarmee geeft hij onbewust aan dat we in de volgende fase zijn terechtgekomen. We experimenteren er op los; we testen nieuwe interpretaties van het symbool Zwarte Piet. Blokker, Bijenkorf en Intertoys ontdoen hun pieten van stereotiepe karakteristieken.

 

Maar met echte alternatieven lijken bedrijven en organisaties niet te durven komen. Het Sinterklaasjournaal introduceert witte pieten, roetveegpieten en Mondriaanpieten. Ziet men Mondriaanpiet en Zwarte Piet samen in beeld, dan lijken misschien wel voor een eerste keer een oude en nieuwe wereld samen te komen.

 

Fase 5: Verankering van een nieuw paradigma

 

Terug naar het oude frame kunnen we niet meer. Een nieuw paradigma triomfeert echter niet door anderen ervan te overtuigen ‘het licht te zien’, maar omdat we op een dag terugkijken en ons realiseren dat vernieuwde interpretaties onderdeel zijn geworden van ons collectieve geheugen, onze tradities en sentimenten. En onze (achter)kleinkinderen ons met ongeloof aankijken wanneer we vertellen dat Piet ooit alleen maar zwart is geweest. 

Deel

met uw netwerk:
Opiniestukken van: Mignon D. van Halderen, Lector Fontys Hogeschool Communicatie Eindhoven
Zwarte Piet blijft nog wel even - 3 december 2016



Meer opiniestukken:

Bestel online:

Zo wordt u opiniemaker

In dit boek leert u in tien stappen denken en schrijven als een journalist

 

Alleen nog verkrijgbaar via bol.com


Schrijftip van de week

Week 28
Wees bereikbaar
> Meer