Europa
23 mei 2017 | door: Dennis Hamer

Europa heeft een culturele identiteit nodig

Europa verkeert in een identiteitscrisis. Sinds de staatsschuldencrisis is de kloof tussen de nationale en Europese identiteit vergroot. Enkel een culturele identiteit kan ons uit deze crisis helpen.

"Ondertussen staken de politici, zoals gewoonlijk, hun kop in het zand."

Zowel de Europese als de nationale identiteit staat hoog op de politieke agenda, en niet voor niets: Europa verkeert in een identiteitscrisis. Sinds de staatsschuldencrisis beseffen wij 'Europeanen' dat het eenheidsstichtende economische verhaal minder utopisch eindigt dan werd gehoopt – de burger zag zich geconfronteerd met een falend kapitalisme en het Europese economische systeem kon enkel nog in stand worden gehouden met de garanties van de belastingbetaler.

 

Ondertussen staken de politici, zoals gewoonlijk, hun kop in het zand. Het Europese eenwordingsproject werd onverstoord voortgezet, terwijl steeds duidelijker werd dat het project enkel nog gered kon worden door de buiten spel gezette burgers. Maar om deze burgers terug te doen keren in het speelveld, is een nieuw verhaal noodzakelijk. Het economische verhaal is failliet. Het politiek-constitutionele verhaal van Europa wordt gewantrouwd. Enkel een breed gedragen en verstrekkende culturele identiteit – een epische narratief – kan het Europese project nog legitimeren.

 

Gerechtvaardigd wantrouwen

Inmiddels hebben de speculaties op de financiële markten de constructiefout in de monetaire unie voor iedereen zichtbaar gemaakt. Omdat deze constructie hoofdzakelijk een politieke kwestie was, is een groot deel van de Europese burgers het vertrouwen in een politiek-constitutionele verhaal ter legitimatie van het Europese eenwordingsproject verloren. Dit blijkt wel uit de opkomst van rechts-populistische partijen in heel Europa. Deze partijen houden er allen een sterk en expliciet anti-Europa-sentiment op na. Ook het uittreden van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie (de Brexit), op basis van een raadgevend referendum, geeft het wantrouwen onder het volk jegens het tot dan toe enkel economisch en constitutioneel gelegitimeerde project 'Europa' weer.

 

Men vreest vooral voor het verdwijnen van de nationale cultuur en identiteit in het grotere geheel dat Europa tracht te zijn. Een vrees die niet geheel onterecht is: hoe gesmeerder de Europese machine loopt, hoe minder de (politiek-constitutioneel weliswaar 'onafhankelijke') onderdelen zich onderscheiden van dit geheel – hun authenticiteit komt in het geding. Een zekere frictie binnen het Europese project lijkt dan ook voorwaarde te zijn voor de betrokkenheid van de burgers. Te veel frictie leidt echter, zoals in het verleden reeds is gebleken, tot het soort conflict dat nu juist heeft geleid tot de oorsprong van het Europese eenwordingsproject: i.e. de Tweede Wereldoorlog. Na de gruwelen van de Tweede Wereldoorlog bestond namelijk de wens om een 'sterk' eenheidsstichtend verhaal; een verhaal ten behoeve van de vrede en om de kloof tussen Europese burgers op het gebied van politieke en economische beslissingen te overbruggen.

 

Een romantische illusie

Zowel het economische als het politiek-constitutionele verhaal heeft zijn houdbaarheidsdatum overschreden. En hoewel uittredende Europese lidstaten en rechts-populistische leuzen als 'Nederland weer van ons' weliswaar voor frictie zorgen, leiden dergelijke acties tot alles behalve het behoud van de nationale identiteit. In het huidige tijdperk volgen wetenschappelijke en technologische ontwikkelingen elkaar dusdanig snel op, en maken zij zo'n wezenlijk deel uit van ons alledaagse leven, dat het onredelijk zou zijn om de daaruit volgende 'verwereldlijking' te negeren – denk bijvoorbeeld aan de wijze waarop het internet ons met de hele (digitale) wereld verbindt, maar ook aan de stijgende zeespiegel en de opwarming van de aarde die niet aan één land voorbehouden zijn. De genoemde anti-Europese-sentimenten lijken deze 'verwereldlijking' op de tweede plaats te stellen, of simpelweg buiten beschouwing te laten, en verkiezen een terugkeer naar een nationaal cultureel bewustzijn dat slechts een deel van het gehele verhaal is en daarbij voor het merendeel gevormd is door oorlog en geweld.
           
Het moge dan ook duidelijk zijn dat een terugkeer naar deze verloren cultuur, in tijden van onvermijdelijke en door ons zelf veroorzaakte mondialisering, niet veel meer is dan een romantische illusie. Bovendien ontbreekt in een dergelijk retrospectief verhaal het toekomstperspectief dat de burger in de 21ste eeuw meer dan ooit nodig heeft om dreigende gevaren als klimaatverandering het hoofd te bieden. Ook lijkt het, misschien wel juist vanuit rechts-populistisch standpunt bezien, niet voor de hand liggend om terug te grijpen op een conflictueus verleden: in naam van het volk de oorlog aan Europa verklaren, lijkt niet iets te zijn waar de nationale identiteit wel bij vaart – zo heeft het verleden inmiddels wel bewezen.
 
De schuld van de politici
Toch heeft Europa zelf deze vulgaire prikkels veroorzaakt. Wie anders dan de Europese politici hadden het Europese eenwordingsproject kunnen redden toen bleek dat het politiek-constitutionele verhaal Europa onvoldoende legitimeerde? Europa was op dat moment al verworden tot een elitair project – het handelen van de zelfzuchtige politici had de burger reeds buitenspel gezet – waardoor enkel de elite de mogelijkheid nog had om het project te laten slagen. Maar in plaats van het project weer van de Europese burger te maken, in plaats van een nieuw legitimerend verhaal te vertellen, in plaats van de oorspronkelijke doelstelling van het Europese project – een vreedzaam Europa – te rehabiliteren middels dit verhaal, speelden de politici voor struisvogel en gingen de populisten en eurosceptici (terecht) met dit verhaal aan de haal.
 
Een epische vertelling
Kortom: het economische verhaal is te tragisch. Het constitutionele verhaal is te juridisch. Het eenvoudige sceptische en populistische vermaak valt daarentegen erg in de smaak, maar legitimeert Europa allerminst. Om dit onmogelijke verhaal over een wederkeer naar een verloren cultuur te overtreffen, en zodoende het Europese project te legitimeren, hebben we een epische vertelling nodig: een verhaal dat alle verhalen omvat, en zodoende een verstrekkende en eenheidsstichtende culturele identiteit vervaardigt zonder de authenticiteit van haar afzonderlijke verhalen teniet te doen. Alleen op die manier kunnen we ons uit onze identiteitscrisis helpen.

Trefwoorden:
Europa

Deel

met uw netwerk:
Opiniestukken van: Dennis Hamer
Europa heeft een culturele identiteit nodig - 23 mei 2017



Meer opiniestukken:

Bestel online:

Zo wordt u opiniemaker

In dit boek leert u in tien stappen denken en schrijven als een journalist

 

Alleen nog verkrijgbaar via bol.com


Schrijftip van de week

Week 50
Practice what you preach
> Meer