Geschiedenis
26 juni 2017 | door: Philippe Maaskant

Nederland en slavernij: geen schuld

Dat Nederlanders aan slavenhandel deelnamen, maakt "Nederland" niet schuldig. Durven we objectiever te worden of houden we stereotiepen liever in stand?

"Waarom "Slavernij" niet vervangen door een minder beladen term als: "Gedwongen Arbeid"?"

Als we het over (afschaffing van) slavernij hebben, dan horen we zaken die te denken geven. Onmenselijk, racistisch, wreed en Nederlandse schuld. Weinig gaat het dan over de context van die tijd. Straffen en wetgeving waren in Europa, Azië en Afrika ook zwaarder. In Europa werden tot 1720 nog heksen verbrand en in Nederland werden lijfstraffen en - tot 15 jaar - dwangarbeid pas in 1854 afgeschaft in het militair strafrecht. Het was onmenselijk en wreed. Nu nog leidt de wetgeving over alcohol, homoseksualiteit, godsdienst, seks, belediging van godsdienst of koning in sommige landen tot onmenselijke straffen en zelfs steniging, hand-afhakken, geseling en doodstraf.

 

Slavernij is niet racistisch begonnen. Slavernij was over de hele wereld vrij gewoon. In Afrika zelf was het ook gebruik en de slavenmarkt in Afrika is al rond het jaar 1000 beschreven. Er waren daar gebieden waar meer dan de helft van de bevolking in slavernij werkte ten gunste van de heersers. Vandaar dat de inkopers voor de trans-Atlantische slavenhandel niet veel moeite hoefden te doen om slaven te vinden. Ze werden door hun inheemse eigenaren naar de kust gebracht om verkocht te worden. Europa was een van de zeldzame gebieden op de wereld, waar slavernij geen gewoonte was.  Hoewel..,  in de Tweede Wereldoorlog was er ook slavernij. Dat heette eufemistisch "Arbeitseinsatz", waarbij meer dan 10.000.000 Europeanen en Russen dwangarbeid in Duitsland moesten verrichten.

 

Moet Nederland zich wel zo schuldig voelen als ons wordt verteld? In de geschiedenis lees ik nergens dat de overheid actief met de slavenhandel bezig was. En.. wat was "Nederland" in die tijd; een speelbal van Spanje, Oostenrijk en Frankrijk. In Nazi-Duitsland was de Jodenvervolging een overheidszaak en dan kun je een "land" aanspreken lijkt me. Maar in Nederland waren het de private ondernemingen die de handel in slaven bedreven. Ja, dat waren ondernemingen uit wat nu "Nederland" is, maar is de Staat daar verantwoordelijk voor?

 

Nederlanders buiten Nederland, is dat Nederland?

Stel dat over 200 honderd jaar olie wereldwijd illegaal is en iedereen vindt dat het mens- en milieu-onterend was dat het gebruik van fossiele brandstoffen zo laat is afgeschaft. Dan kan het zijn dat in Nigeria hardnekkige olievervuiling resteert en we concluderen dat er Nederlandse bedrijven aan hebben meegedaan. Misschien bestaat Shell dan niet meer, zoals de WIC, VOC, MCC nu ook niet meer bestaan.

 

Is "Nederland" dan over 200 jaar schuldig aan deze wandaad en moet "Nederland" zich schamen (met een monument?) en dan alsnog compensatie betalen voor het achtergelaten leed? Het lijkt me dat dit geen sterke zaak wordt. Op diezelfde manier kan "Nederland" (als staat) mijns inziens geen slavenhandel verweten worden.

 

In Nederland is zelfs nooit slavernij geweest. Het enige dat Nederland met slavernij  - die elders in de wereld was - heeft gedaan is het afschaffen! Toen iemand in 1596 dacht een buitgemaakt Portugees schip met slaven in Middelburg te verkopen, ging dat niet door. Dat doe je toch niet! Nederlanders werden, vooral op zee, wel zelf tot slaaf gemaakt. We hebben daarover nog steeds een onopgeloste zaak met de Turken. Marokko, Tunis en Algiers vielen onder het gezag van de Turkse sultan. In 1612 was er een overeenkomst dat Nederlandse slaven daar vrijgelaten zouden worden. De Sultan liet het afweten. Nog  twee eeuwen werden Nederlandse zeelieden als slaaf op de Noord-Afrikaanse kusten en op de Turkse galeien onderdrukt en vernederd.

 

Racistische terminologie.

Slavoj Žižek heeft ons bewust gemaakt van verborgen geweld in de taal. Symbolisch geweld noemt hij dat. Het is impliciet geworden in taal, tradities en betekenissen. Rond het thema slavernij kun je dezelfde aspecten zien. Symbolisch racisme zou je het kunnen noemen.

 

Enkele voorbeelden: De dwangarbeid in Duitsland noemen we "Arbeitseinsatz". Het woord slavernij is gereserveerd voor donkere mensen. Impliciet racisme! Het zou beter zijn om "Slavernij"  en "Arbeitseinsatz" en de "Interne Afrikaanse slavernij" te vervangen door een minder ras-beladen term als: "Gedwongen Arbeid". Geen aparte termen meer voor zwarte of witte slaven of de plek waar het zich manifesteerde. Maar "gedwongen arbeid" klinkt toch anders dan "slavernij" en mijns inziens is dat juist wat Slavoj Žižek aangeeft.

 

Er zijn in deze context meer voorbeelden. Bijvoorbeeld de term "Kolonisator". Ook dat is een racistische term, gereserveerd voor donkere mensen. Die kunnen we vervangen door "Bezetter". Nederland was dan bezetter van Indonesië, zoals Duitsland de bezetter was van Nederland. Anders konden we Nederland in 40-45 net zo goed kolonie van Duitsland noemen. Verder waren gebieden die door VOC en WIC waren bezet lang geen "Nederlands" gebied. Wie ziet bijvoorbeeld Formosa (huidig Taiwan) als voormalige kolonie? Dat regelde de VOC wel zelf. De VOC -en niet Nederland- was daar "bezetter".  Niet alles wat Nederlanders doen en deden wordt gedaan door "Nederland".

 

Nog vreemder wordt het als je vanuit Curaçao geluiden hoort over Nederland als (neo-) koloniale macht. Toen Nederland het eiland overnam van Spanje was het nagenoeg ontvolkt. Als er geen volk is, ben je dan als "kolonisator"? Toen de bevolking op Curaçao groeide (inderdaad, deels niet "vrijwillig"), begon de ene groep (die later gekomen was) de andere kolonisator te noemen. Zelfs de blanke ex-premier Gerrit Schotte doet dat nu. Hoe anders zou de wereld zijn als we eens wat kritischer zouden nadenken over onze woorden en deze van racistische elementen ontdoen?

 

Afrika ontwricht?

Wat verder opvalt bij het bestuderen van trans-Atlantische slavenhandel, is dat Afrika er inderdaad door ontwricht kan zijn. Maar weer anders dan we vaak denken. De slavernij (gedwongen arbeid) werd door de Europese bezetter (alias "koloniale macht") afgeschaft en daardoor raakte in sommige gebieden de maatschappelijke ordening, die al eeuwen gebaseerd was op deze "interne slavernij" haar grondslag kwijt. Onvrije Afrikanen die ineens "vrij" werden verklaard door de Europese bezetter, trokken soms massaal terug naar hun thuislanden. Wat dat voor ontwrichting kan hebben veroorzaakt is goed voor te stellen.

 

Het is ongetwijfeld in deze tijd allemaal nog niet politiek-correct, maar hopelijk kan het debat op rationele gronden en feiten worden gevoerd. Ik hoop dat we ons in Nederland geen onnodig schuldgevoel laten aanpraten. Zo belangrijk waren we ook weer niet.

Deel

met uw netwerk:
Opiniestukken van: Philippe Maaskant
Nederland en slavernij: geen schuld - 26 juni 2017



Meer opiniestukken:

Bestel online:

Zo wordt u opiniemaker

In dit boek leert u in tien stappen denken en schrijven als een journalist

 

Alleen nog verkrijgbaar via bol.com


Schrijftip van de week

Week 25
Kom ook met wat tegenargumenten
> Meer