Rechtspraak
3 oktober 2013 | door: Louis van Overbeek, freelance publicist

Tsjechië leert ons een lesje onafhankelijk rechtspreken

Hoogleraar sociaal verzekeringsrecht Vonk roept rechters op een voorbeeld te nemen aan een uitspraak van het Tsjechische Constitutionele Hof, dat een wet afkeurde bestemd om ook in Tsjechië werklozen verplicht te werk te stellen.

"Rechters vermijden al jarenlang systematisch de gerechtvaardigde implicatie ‘verboden dwangarbeid’"

De Groningse hoogleraar sociaal verzekeringsrecht Gijsbert Vonk wijst in zijn recente lezing voor de EISS(European Institute of Social Security)-conferentie 2013 in Luxemburg, zoals ook al blijkt uit de titel van zijn betoog (Law and the rise of the repressive welfare state), op het verschijnsel dat Europese verzorgingsstaten - Vonk bespreekt de situatie in Nederland, Duitsland en Groot-Brittannië - zich in rap tempo ontwikkelen tot strafstaten, waarin uitkeringsontvangers onder neoliberale en populistische invloed steeds vaker gesanctioneerd, gedrild, gecriminaliseerd en vernederd worden louter vanwege het feit dat zij een beroep moeten doen op hun recht op inkomensondersteuning door de overheid.

 

Een van de manieren waarop dit gebeurt, is bijstandsgerechtigden in ruil voor hun uitkering (en op straffe van korting daarop en intrekking daarvan) gedwongen te werk te stellen (meestal het verrichten van geestdodend en/of zwaar lichamelijk werk, zoals schoffelen en schoonmaken van de openbare ruimte), zonder dat zij daarvoor loon ontvangen. Daarbij zijn de regels waaraan deze werkzaamheden moeten voldoen zelfs minder streng dan die welke gelden voor arbeid voor taakgestrafte criminelen. De kwalificatie ‘verplichte of gedwongen arbeid’, zoals genoemd en verboden in internationale mensenrechtenverdragen, lijkt hier dan ook op zijn plaats.

 

Toenemende repressie

Speciale aandacht in zijn lezing heeft de jurist Vonk hierbij voor de wijze waarop de rechterlijke macht reageert op deze toenemende trend van repressie in de sociale wetgeving en voor de vraag of zij voldoende tegenwicht biedt om het evenwicht te bewaren tussen plichten en rechten van de (in dit geval bijstandsgerechtigde) burger, waarvan in rechtsstaten immers sprake dient te zijn. Als de wetgever te sterk de nadruk legt op de plichten is het de taak van de rechter het evenwicht te herstellen.

 

Vonks conclusie is dat rechters, zowel in Nederland, als in Duitsland en Engeland, soms wel geneigd zijn een licht kritische houding aan te nemen tegen onevenwichtige overheidsmaatregelen, maar dat zij als puntje bij paaltje komt de hier gerechtvaardigde implicatie ‘verboden dwangarbeid’ systematisch vermijden (‘avoid the forced labour implications’), waardoor de ontstane onbalans nu al vele jaren in tact blijft. ‘For a long time there were hardly any national or international cases in which concrete decisions of social security administrations to withhold benefit rights were considererd to be in violation of any of these (fundamental)  rights.’ De gerechtshoven in genoemde landen ‘reject outright the relevance of the prohibition of forced labour in social security cases’, aldus Vonk. Een beroep op dit verbod door klagers wordt door de rechtbanken immers bijna standaard ongegrond verklaard. En het argument dat zij daarvoor aanvoeren - er is niet echt sprake van druk of dwang, men kan het werk ook weigeren - is niet steekhoudend.

 

Verkwikkend

Zeer opmerkelijk en verkwikkend is dan ook de uitspraak van het Tsjechische Constitutionele Hof van 27 november 2012, die hier weinig aandacht heeft getrokken (al heeft er wel een bericht over in Trouw en op Presseurop gestaan), maar die wel korte metten maakte met een wet, die vanaf januari 2012 van kracht was, en die bestemd was om ook in de Tsjechische Republiek verplichte tewerkstelling voor werklozen in te voeren. De wet bepaalde dat werklozen een straf opgelegd kregen (in de vorm van inhouding van hun uitkering) als ze gedwongen arbeid weigerden.

 

De zaak werd aangekaart door enkele Tsjechische parlementariërs, die betoogden dat a. de nieuwe wet in strijd was met de conventies van de International Labour Organisation (ILO) b. de wet in strijd was met het verbod op verplichte of gedwongen arbeid uit artikel 4 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM), en c. de wet in strijd was met recht op sociale zekerheid zelf (zoals vastgelegd in het Europees Sociaal Handvest(ESH).

 

Werkkamp

Het Constitutionele Hof keurde daarop onder verwijzing naar bovengenoemde mensenrechtenverdragen dat deel van de nieuwe wet af, dat bepaalde dat werklozen een straf opgelegd krijgen als ze gedwongen werk weigeren met, zo schreef het Tsjechische dagblad Lidové noviny, als motivatie dat ‘de rechters van het Hof van mening zijn dat de overheid werklozen behandelt alsof het mensen zijn in een werkkamp. ‘Mensen moesten (onder de nieuwe wet) werken zonder daarvoor betaald te krijgen, waarbij ze vaak dezelfde kleur hesjes moesten dragen als mensen die tot taakstraffen waren veroordeeld. Dat is een inbreuk op hun waardigheid. Volgens de rechters is dat onvoorstelbaar, vooral omdat deze mensen vaak jarenlang of zelfs tientallen jaren hebben gewerkt. Bovendien werden de werkzaamheden door de autoriteiten naar eigen goeddunken gekozen.’ Een situatie die Nederlandse bijstandsgerechtigden niet onbekend zal voorkomen.

 

Op deze wijze, zo gaat het in het vonnis verder, ‘dient de verplichting tot het accepteren van een aanbod van een publieke dienst niet tot beperking van sociale uitsluiting, maar juist tot intensivering daarvan’.

 

Noodzakelijk tegenwicht

Feitelijk kraakt Vonk in zijn lezing de gouvernementeel georiënteerde Nederlandse bestuursrechtspraak in dezen en stelt hij de glasheldere, compromisloze houding van het waarlijk onafhankelijke Tsjechische Hof tegenover de harde repressie in de sociale wetgeving van steeds meer Europese landen ten voorbeeld aan hun rechters. Dit om het verloren evenwicht tussen rechten en plichten in de sociale wetgeving te herstellen en als noodzakelijk tegenwicht tegen nationale wetgevers die zich zo hard opstellen tegen hun burgers dat daar inmiddels sprake is van jarenlange schendingen van mensenrechten. Hij raadt deze rechters dan ook aan dit vonnis eens goed te bestuderen.

 

Vonk besluit zijn betoog vervolgens fijntjes met de woorden: ‘One wonders how the Czech court would have looked upon the Mandatory Work Programmes applying in the Netherlands (de maatschappelijk nuttige tegenprestatie), Germany and the UK. Would they pass the test? I doubt it.’ En ik niet minder.

Trefwoorden:
Rechtspraak

Deel

met uw netwerk:
Opiniestukken van: Louis van Overbeek, freelance publicist
Hoe Nederland zijn laatste bomen velt - 18 juni 2017
Soms dommelt ook de Orde van Advocaten wel eens - 14 maart 2017
De enige redding voor PvdA: de methode Schulz - 4 maart 2017
Trump verwijst met 'moeras' subtiel naar Mussolini - 27 februari 2017
Programma Wilders: een vorm van nationaal-socialisme - 16 februari 2017
Hennie van der Most verdient dubbel aan asielzoekers - 9 februari 2017
PvdA op weg naar de verkiezingen: dwangarbeid in bijstand moet en zal - 17 november 2016
Nu al stemmen voor afzettingsprocedure Donald Trump - 13 november 2016
'Voltooid leven': wordt de neoliberale beker tot op de bodem geleegd? - 19 oktober 2016
Jesse Klaver, maak excuses voor je voorgangers - 29 september 2016
Deze ‘sportzomer’ is vooral een ‘nieuwswinter’ - 21 augustus 2016
Gehysteriseerde hondenbaasjes - 25 april 2016
Totale zotheid bij toekenning van politieke en bestuurlijke eretitels - 10 januari 2016
O kerstdag, zwarter dan de nachten - 30 november 2015
Aanslagen in Parijs of niet, Nederlandse vuurwerkterreur gaat gewoon door - 19 november 2015
Het cynisme van het ministerie van Sociale Zaken - 2 november 2015
Volkert, een moderne tirannendoder die wordt gehaat - 2 oktober 2015
Druk, drukker, ... dood - 10 september 2015
Wij van WC-eend... - 27 augustus 2015
Tsipras, Varoufakis en de geest van Pericles - 9 juli 2015
Achterhoekse goedertierenheid - 19 juni 2015
Pasen moet terug op de agenda - 7 april 2015
Vraagtekens rond glasvezel - 30 maart 2015
Apeldoornse dwangarbeiders toen en nu - 16 maart 2015
Term dwangarbeid rode stierenlap - 18 september 2014
SP benoemt als enige de naaktheid van de keizer - 1 juli 2014
Wij gaan nooit meer naar school, maar lekker naar het 'centrum' - 22 juni 2014
ChristenUnie encanailleert zich met asociale Drentse fruitteler - 5 juni 2014
Een poging tot opheffing van het instituut Nationale Ombudsman - 3 juni 2014
2014: Vorden herdenkt zijn Duitsers nu 'officieus' - 20 april 2014
Weinig hoop voor bijstandsgerechtigden die verplicht moeten werken - 14 april 2014
Nederland: werken of dood - 5 februari 2014
Goedpraters van Nederlandse mensenrechtenschendingen - 23 januari 2014
Verbied nu eindelijk het consumentenvuurwerk - 4 januari 2014
Een stel gevaarlijke Leidse corpsballen - 30 december 2013
Tuitjenhorn: het topje van de grafheuvel - 1 november 2013
Tsjechië leert ons een lesje onafhankelijk rechtspreken - 3 oktober 2013
Wouter Bos: de vermoorde onschuld - 26 september 2013
De gevaren van 'oikofilie' - 17 september 2013
Stop de teloorgang van journalistiek in de provincie - 26 augustus 2013



Meer opiniestukken:

Bestel online:

Zo wordt u opiniemaker

In dit boek leert u in tien stappen denken en schrijven als een journalist

 

Alleen nog verkrijgbaar via bol.com


Schrijftip van de week

Week 50
Practice what you preach
> Meer