Wetenschap
11 november 2013 | door: Paul Voestermans

Wetenschap wijkt al veel langer af van het rechte pad

Niet alleen de individuele verkeerd gemotiveerde wetenschapper maar ook de groep waarin de praktijken worden geijkt, moet worden gekritiseerd. Wetenschap wijkt al veel langer af van het rechte pad.

"Er is in de universitaire opleiding veel te weinig aandacht voor hoe wetenschap werkt"

Het initiatief tot een wetenschap die weer alles ter discussie stelt (redactioneel commentaar in de NRC van woensdag 6 november) heeft erg lang op zich laten wachten. Opgeschrikt door een aantal schandalen en bewust van de veel te lage waardering van wetenschap in de statistieken van het Centraal Planbureau hebben een aantal wetenschappers het initiatief genomen tot de nieuwe beweging Science in Transition die vandaag en morgen zijn eerste congres houdt.

 

Maar is het wel verstandig het wetenschapsbedrijf voor te stellen als “een gewoon bedrijf waar eerzucht, machtsstrijd en  vriendjespolitiek spelen”? Ik zou zeggen: maak nu juist niet de fout door net te doen alsof het om een bedrijf gaat. Het idyllische beeld van belangeloze mensen op zoek naar de waarheid moet vanzelfsprekend gecorrigeerd worden, maar het is nog altijd zo dat ook Bruno Latour met zijn antropologische ontmaskerende studie van wetenschap in bedrijf en nu ook deze nieuwe beweging gebruik hebben moeten maken van wetenschap. De wetenschappelijke praktijk zelf moet gered worden uit de handen van “dikke ikken” zoals Harry Kunneman de mensen noemt die verwikkeld zijn in een permanente concurrentie- en prestatieslag.

 

Daartoe is het niet alleen nodig geperverteerde beloningssystemen, jacht op patenten, economisch rendement, gebrekkige investering en verkeerde motivatie aan de kaak te stellen. Het is ook van belang een aantal ontwikkelingen die al veel langer gaande zijn bij de heroriëntatie te betrekken.

 

  1. Niet zo lang geleden verscheen het boek van Rens Bod, De Vergeten Wetenschappen (binnenkort uitgegeven door de Oxford University Press in een Engelse vertaling). Daarin wordt gepleit voor die ene ongedeelde wetenschap, op zoek naar principes, procedures en patronen in niet alleen de natuurwetenschappen maar ook in de humaniora en, zo voeg ik eraan toe, ook in de sociale en gedragswetenschappen. Dat we daar vooral met “sloppy science” zitten heeft te maken met het losweken van de gedragswetenschappen uit het strenge regiem van het proefondervindelijk onderzoek  zoals dat meer gebruikelijk is bij het onderzoek aan de natuur. Het is helaas geen gemeengoed dat dit regiem van principes, procedures en patronen ook van toepassing is op bijvoorbeeld geschiedenis, taalwetenschap, musicologie, retorica en gedragswetenschappen. Het idee dat de mens niet onderhevig is aan principes, procedures en patronen heeft tot wildgroei aan experimenteren en onderzoeken geleid, waarbij zelfs het strenge onderzoek naar de wetenschappers zelf erbij inschoot. Daardoor is het menselijk aspect van de wetenschapsbeoefening volledig uit vizier geraakt. Algemene ethische verordeningen zouden garant staan voor een adequate beoefening. De voorkeur werd gegeven aan filosofie en in nog niet zo’n ver verleden zelfs religie om dit menselijke aspect aan de orde te stellen.
     
  2. Al sinds de dagen van Spinoza is er onder zijn aanvoering gepleit voor een wetenschap waarvan de beoefenaren hun gedrag ijken in de groep van experts. De wetenschapper was in Spinoza’s ogen geen solitair figuur die de ongeïnteresseerde rede aanwendde  voor een kille analyse waarmee de wetenschapper persoonlijke eer kon inleggen. Hem ging het om een gemeenschap van verstandige mensen waarin rationele procedures  werden geijkt om te worden toegepast op zowel de natuur als ook op het samenleven van mensen, spirituele zaken en de morele orde. De reikwijdte van de rede mocht niet op voorhand worden ingeperkt zodat belangrijke menselijke kwestie onaangeroerd bleven. Wetenschap is de bron bij uitstek van normativiteit – niet alleen op het materiële vlak (“let’s make things better”) maar ook met betrekking tot gedrag. Tenslotte blijft wetenschap de enige institutie waarin praktijkmensen gehouden zijn aan de voortdurende checks and balances van hun premissen.
     
  3. Dat Spinoza het aflegde tegen de spirit van Descartes is mooi gedocumenteerd door Stephen Toulmin in diens boek Cosmopolis. The hidden agenda of modernity. Toulmin rekent af met de standaardvoorstelling van de wetenschappelijke rationaliteit als de stichter van redelijkheid en rechtvaardigheid. Wetenschap zou verder moeten brengen wat in het humanisme van de Renaissance begonnen is. Maar helaas is wetenschap vooral gebruikt om onzekerheid te bestrijden en de ambigue ervaringen van mensen zoveel mogelijk tegen te gaan. De soepele casuïstiek van de Renaissance waarbij abstractie, losgezongen van de  menselijke ervaring, werd vermeden en juist ruimte was voor het bijzondere en het  betwijfelbare werd ingeruild voor het gematigde verlichtingsproject. Dat resulteerde in een afgeknotte antihumanistische wetenschap: hele gebieden van de menselijke ervaring werden buiten de wetenschap gehouden, iets dat juist in de radicale verlichtingsvariant van Spinoza uitdrukkelijk wel was voorzien.

We zitten nu met de gebakken peren, want wetenschappelijke rationaliteit heeft zich volledig teruggetrokken uit het ethische domein van toepasbare kennis van gedrag. Daardoor is het heel ongebruikelijk bijvoorbeeld het eerzuchtig gedrag van wetenschappers zelf wetenschappelijk te bevragen.

 

Ik geloof niet dat deze interpretaties van wat er sinds de herschepping van de wereld door de wetenschap allemaal is gebeurd spoedig voor een koerswijziging zullen zorgen, maar ze zijn het wel waard bij een herijking van het gedrag van wetenschappers te worden betrokken.

 

Paul Voestermans

Schreef samen met Theo Verheggen: Culture as Embodiment. The social tuning of behavior. Wiley/Blackwell, 2013

Trefwoorden:
Wetenschap

Deel

met uw netwerk:


Meer opiniestukken:

Bestel online:

Zo wordt u opiniemaker

In dit boek leert u in tien stappen denken en schrijven als een journalist

 

Alleen nog verkrijgbaar via bol.com


Schrijftip van de week

Week 50
Practice what you preach
> Meer