Veiligheid
12 december 2013 | door: Andrea Walraven-Thissen, Geestelijk verzorger & crisis interventionist

De zelfmoordenaar heeft zijn straf uitgezeten

Onze moderne samenleving kent nauwelijks nog taboes. Toch wordt er maar zelden openlijk gesproken over de impact van een zelfdoding. Velen van ons krijgen er echter, direct of indirect, mee te maken.

"De maatschappij heeft lang genoeg geprocedeerd tegen de zelfmoordenaar"

Suicide, zelfmoord, zelfdoding, een zelfgekozen dood, zelfstandige levensbeeindiging; verschillende termen, met verschillende ladingen. Ik spreek meestal over een zelfdoding. En ik krijg er vaak mee te maken.

 

Meer dan de helft van mijn oproepen als crisis interventionist worden gedaan na een zelfdoding.

In Duitsland maken wij onderdeel uit van het standaard hulpverleningssysteem en vindt de alarmering meteen plaats met de 112-melding van een critical incident (een dodelijk verkeersongeval, plotseling overlijden van een kind, maar bijvoorbeeld ook een suicide). Daarnaast ben ik actief als geestelijk verzorger tijdens rampen en noodsituaties.

 

Het thema zelfdoding bevindt zich nog steeds in de taboesfeer. Soms wordt er even over gesproken, bijvoorbeeld wanneer een bekend persoon zelfdoding pleegt. Maar in overlijdensadvertenties wordt er vaak omzichtig om de doodsoorzaak heengeschreven. En in de samenleving is er niet veel ruimte en ondersteuning voor nabestaanden, die vaak gebukt gaan onder gevoelens van schaamte, vaak nog eens versterkt door de religieuze omgeving. Dan krijgt het woord "zelfmoord" een extra zware lading.

 

De maatschappij heeft, door de eeuwen heen, lang genoeg geprocedeerd tegen de zelfmoordenaar.

  

Ik realiseer me dat ik wellicht heel wat mensen op de virtuele tenen trap. Maar ik vind het tijd het taboe te doorbreken. Mijn doel is het openheid te bieden en te informeren, zodat het oordelen en veroordelen stopt en de nabestaanden de ondersteuning kunnen krijgen, die ze nodig hebben en verdienen. Van ons allemaal. Van zelfmoord naar zelfdoding.

 

Ervaring & overwegingen

Tijdens mijn studie en werk in de psychiatrie had ik regelmatig te maken met de voorafgaande omstandigheden van een zelfdoding. Ik leerde over de oorzaken en preventie. En waar collega's regelmatig te maken hadden met frustratie rondom een suicide, weet ik nog goed dat ik, ongeacht de omstandigheden, altijd werd getroffen door dezelfde overweging; wat ontzettend treurig dat deze persoon alleen was, tijdens de laatste momenten van zijn of haar leven.

Als crisis interventionist en (christelijk)geestelijk verzorger krijg ik vooral met de gevolgen van een zelfdoding te maken. Ik word regelmatig aangesproken met de vraag "zie ik mijn zoon nu nog wel in de hemel terug?". Dat heeft mij natuurlijk aan het denken gezet.

 

Wij christenen zoeken graag onze antwoorden in het Woord van God. In de Bijbel vond ik zeven zelfdodingen. En, vreemd genoeg, niet echt een duidelijke veroordeling van de daad. Sterker nog, soms werd de zelfmoordenaar als held gezien (zou Samson, in onze samenleving, niet eerder als een terrorist worden gezien?).

 

Natuurlijk zegt één van de tien geboden, dat we niet mogen doden. Maar rondom de beschreven zelfdodingen vond ik geen duidelijke veroordeling. Waarom worden zelfmoordenaars dan zo zwaar bestraft door de kerk? Vroeger mochten ze zelfs niet eens normaal begraven worden. Ik ging op zoek bij de schriftgeleerden.

 

Thomas van Aquino

Thomas van Aquino heeft er over nagedacht; volgens hem is het belangrijk dat je na de zonde te biecht gaat. Maar ja, de zelfmoordenaar is dood. Hoe moet dat dan? En Augustinus zegt dat zelfmoord moord is, zoals het gebod "gij zult niet doden" bedoelt.

 

Toch zijn deze argumenten voor mij persoonlijk niet voldoende om de kerk te ondersteunen in haar afwijzing van de zelfmoordenaar(en daarmee ook de nabestaanden). Sterker nog; juist de nabestaanden van iemand, die zich van het leven heeft beroofd, krijgen te maken met enorm complexe emoties; ik geloof oprecht dat Jezus zou willen dat we er zijn voor deze mensen in hun meest donkere tijden. Zonder oordeelsvorming, maar met compassie.

 

De praktijk

De laatste daad van één persoon heeft een enorme impact op de levens van zovelen; nabestaanden, vrienden verliezen een geliefde. Hulpverleners, maar vaak ook toevallige voorbijgangers worden geconfronteerd met de gevolgen.

 

Afhankelijk van de omstandigheden verzorgen wij de nazorg voor hulpverleners en brengen we getuigen in contact met mensen van slachtofferhulp.

 

Maar het belangrijkste deel van ons werk is de samenwerking met de collega´s van de politie.

We vergezellen de politiemensen, die verplicht zijn één naast familielid van de overledene te informeren. Vanaf dat moment verandert de rol van de politie; het lichaam van de overledene wordt in beslag genomen en de omstandigheden rondom het overlijden moeten worden onderzocht.

 

De plotselinge dood van een geliefde leidt tot heftige emoties. De plotselinge zelfdoding van een geliefde leidt vaak tot zeer heftige emoties. De vindplaats van de overledene is plotseling een "plaats delict" en het lichaam, dat zo dierbaar is, is "in beslag genomen". Bovendien is degene, die door de politie werd geïinformeerd, niet vanzelfsprekend de meest dierbare persoon in het leven van de overledene.

 

Afscheidsritueel

Ons doel is structuren in beeld te krijgen en nabestaanden te informeren en te ondersteunen, gedurende de eerste uren na een zelfdoding. Soms een hele klus, wanneer er sprake is van ingewikkelde familieconstructies.

 

Daarbij is gebleken dat het ontzettend waardevol is om nabestaanden een mogelijkheid te geven afscheid te nemen, voordat het lichaam van de overledene wordt opgehaald.

  

In het verleden werd er al snel gezegd dat het maar beter was dat men het lichaam niet meer zou zien. Inmiddels weten we dat het voor de verwerking heel belangrijk kan zijn om de overledene te zien; ongeloof en ontkenning zijn een natuurlijk onderdeel van ons rouwproces.

Ook als er kinderen zijn, die ingelicht en begeleid moeten worden, proberen we een afscheidsritueel te faciliteren.

 

Dit moet natuurlijk altijd gebeuren in overleg en samenwerking met de aanwezige politiemensen; er mogen geen sporen beschadigd worden, zowel in de omgeving als op het lichaam. In de praktijk verloopt deze samenwerking meestal prima.

 

Soms is een lichaam zo beschadigd, dat de aanblik traumatiserend kan zijn. Maar dat is altijd een subjectieve waarneming. Een moeder, een echtgenote of een zoon zal een lichaamsdeel van haar of zijn geliefde herkennen en koesteren. Dan prepareren we het lichaam zodanig, dat het mogelijk is om, in rust, afscheid te nemen. Meestal zijn de aanwezige politiemensen en de begrafenisondernemer van de politie bereid hierbij te helpen.

 

We zijn allemaal mensen, geconfronteerd met menselijk leed. Hoewel de achtergronden en de doelstellingen van onze interventies verschillend zijn, is het voor ons allemaal belangrijk professioneel en menselijk te werk te gaan.

 

Schuld

Woede, onbegrip, verdriet, maar ook gevoelens van schuld spelen een grote rol, na een zelfdoding; had ik het kunnen voorkomen? Had ik het moeten voorkomen? Waarom? Het is belangrijk om aandacht te hebben voor deze gevoelens.

 

De maatschappij walst regelmatig keihard over dit fenomeen heen; is er sprake van subjectieve of objectieve schuld; voelen de mensen zich schuldig of is er ook sprake van verwijtbaarheid? En wie bepaalt dat dan?

 

De oordelen worden vaak geveld, zonder kennis van de daadwerkelijke feiten. Maar, zeker onder invloed van de sociale media, wordt er al snel commentaar geleverd.

 

Voor mij is het heel belangrijk te reflecteren, wanneer er sprake is van deze ingewikkelde gevoelens. Natuurlijk ontkom je nooit helemaal aan een persoonlijk aandeel, maar ik stel mij tot doel te spiegelen en niet te oordelen.

 

De schuldvraag blijft dan soms onbeantwoord, maar het bespreken van het thema brengt verlichting en transparantie.

 

Kinderen

Kinderen, die een dierbare verliezen na een zelfdoding, verdienen extra aandacht. Zijn ze oud genoeg om het begrip "dood" te begrijpen? Dat is heel individueel.

 

Ik houd er niet van om om het thema heen te praten; papa slaapt niet, papa is dood.

Het verbaast me altijd weer hoe kinderen met het thema "dood" omgaan; wij, volwassenen, hebben onze eigen ervaringen en lading bij het thema opgeslagen.

 

Meestal is dit bij kinderen nog niet het geval. Ik probeer ze altijd heel actief te betrekken, in de vorm van een ritueel of creatieve uiting rondom het afscheid, voor de inbeslagname. En, indien de ouders dit toestaan, begeleid ik ze bij het daadwerkelijke afscheidnemen.

 

Kinderen hebben te maken met een ingewikkelde schuldconstructie. Dit hangt samen met hun ontwikkeling; totdat ze een jaar of tien oud zijn, zijn kinderen de zon in hun eigen zonnestelsel. De mensen om hen heen bewegen als planeten, maar alles wat er gebeurt, hangt samen of is een gevolg van de activiteiten van de zon.

 

Als je dit begrijpt, is het logisch dat er zeer veel aandacht en zorg moet zijn voor de begeleiding van een kind na een zelfdoding. Een kind zal zich altijd afvragen wat het heeft "gedaan", waardoor de overledene niet meer bij haar of hem wilde blijven.

 

Dat is hartverscheurend. Na zulke interventies vind ik het daarom altijd belangrijk even met een collega na te praten.

 

De afwikkeling

De nabestaanden krijgen te maken met alle formaliteiten, die na een overlijden aan de orde komen. Daarnaast komen er nog een aantal zaken bij, die met de aard van het overlijden samenhangen. Zowel verzekeringstechnisch als praktisch, omdat het lichaam van de overledene in beslag is genomen. Het is niet altijd logisch dat dit ook weer snel wordt vrijgegeven; overlijdt iemand op de woensdag voor pasen, dan kan het zomaar twee weken duren voordat men klaar is met het onderzoek.

 

Er vindt niet altijd een obductie plaats. Mensen hebben hier een akelig idee van, mede dankzij hippe crime series op tv. Met name wanneer er kinderen zijn, vind ik het altijd belangrijk uit te leggen, dat een obductie in feite gewoon een grote operatie is, uitgevoerd door een dokter. Een obductie is duur en wordt overigens helemaal niet zo vaak uitgevoerd; is de doodsoorzaak vastgesteld, dan is het onderzoek afgerond. Tot het moment van vrijgave ontstaan er geen kosten voor de nabestaanden. Daarna kan er een normale begrafenis plaatsvinden, via een zelfgekozen begrafenisondernemer.

 

Zomaar een paar vragen

Vertel je de waarheid over het overlijden? In hoeverre licht je kinderen in? En horen ze het niet toch wel via andere kanalen? Kan het afscheidsritueel wel plaatsvinden binnen de religieuze setting van je omgeving? Hoe zit het financieel? Wat gebeurt er wanneer je weer de straat op gaat? Op je werk? Op school? De harde werkelijkheid is dat gesprekken stilvallen, wanneer jij binnenkomt.

 

Mensen weten niet wat ze moeten zeggen en zeggen daarom maar niets. Je bent verlaten, je bent in de steek gelaten. Het leven was ondraaglijk voor de overledene. Maar hoe ga je nu verder? Kun je accepteren wat er gebeurd is? Is het ok om weer vrolijk te zijn, om een gevoel van opluchting toe te laten? Waar kun je steun en ondersteuning vinden?

 

Zomaar een paar vragen. Standaard antwoorden zijn er niet. Toch heeft de maatschappij allerlei oordelen klaar. De moord is gepleegd. De dader is dood. De veroordeling richt zich op het grotere geheel, op de nabestaanden.

 

Spreek jij ze aan? Zijn ze welkom in jouw kerk, in jouw gebedshuis? Kun jij luisteren, wil jij hun spiegel zijn? Stap je op ze af, wanneer ze zich weer voorzichtig naar buiten wagen? Zijn er praktische dingen, die je zou kunnen doen om te helpen? Gebaren, blikken en een vriendelijk woord; jij kunt het verschil maken. Jij bepaalt hoe de maatschappij eruit ziet. Iedere dag opnieuw.

Deel

met uw netwerk:


Meer opiniestukken:

Bestel online:

Zo wordt u opiniemaker

In dit boek leert u in tien stappen denken en schrijven als een journalist

 

Alleen nog verkrijgbaar via bol.com


Schrijftip van de week

Week 50
Practice what you preach
> Meer