Rechtspraak
3 juli 2014 | door: Andrea Walraven-Thissen, Psychotraumatoloog & Crisis Interventionist

Schuld als hulpmiddel of schuld als dwangmiddel?

Het thema schuld is complex. Maar het is belangrijk dat we het thematiseren. Bepaalde processen zijn voor velen een ver-van-mijn-bed-show;we geven slechts onze mening, wanneer het kalf verdronken is.

"Schuld als thema; antwoorden en oplossingen volgen op inzichten. En die zijn regelmatig hard nodig."

Het thema schuld is complex. Maar het is belangrijk dat we het thematiseren. Bepaalde processen zijn voor velen een ver-van-mijn-bed-show; we geven slechts onze mening, wanneer het kalf verdronken is.
Schuld als thema; antwoorden en oplossingen volgen op inzichten. En die zijn regelmatig hard nodig.
In een wereld, waarin toenemend polariserend wordt gedacht, ontstaan kloven.
Het thema schuld speelt in deze processen een belangrijke rol.
Ik schreef al, in eerdere Opiniestukken, over de invloed van media en deelde mijn gedachten over onze toenemende "slachtoffercultuur". We lijken, als maatschappij, een toenemende hang naar vergelding en schuldtoewijzing te ervaren, wanneer we geconfronteerd worden met schokkende zaken. Hoe komt dat?
 
De achtergrond
Wanneer we te maken krijgen met schokkende gebeurtenissen, verdwijnt de vaste, vertrouwde grond onder onze voeten en raken we in een vrije val. Afhankelijk van onze persoonlijke levensweg en aanleg treden allerlei copingmechanismen in werking; gedragingen en denkpatronen, die we in de loop van ons leven hebben aangeleerd om met moeilijke situaties om te gaan.

Maar soms zijn gebeurtenissen zo heftig, dat onze draagkracht niet toereikend is. Het verlies van controle zorgt voor gevoelens van machteloosheid en hopeloosheid. In een poging de controle terug te nemen, is het toepassen van agressie een optie; ik zie het regelmatig, tijdens mijn werk. Een andere voetensteun, die mensen vinden in hun vrije val, is schuld.
 
Geschiedenis
Het verschijnsel is niet nieuw. Neem de Bijbel. Het Oude Testament werd geschreven in roerige tijden. Juist daarom staat het vol met regels en voorschriften, met schuld en boete; heftige tijden vragen om strenge regels, die voor ons, in "vredestijd" maar erg moeilijk te verteren zijn. In vredestijd hoeven de touwtjes niet zo strak te staan; hoe groter de welvaart en rust, des te groter zijn onze cognitieve vermogens. Onder druk nemen deze geleidelijk af en vervallen we in de fight-en-flight-mode. Dan zijn we niet voor rede vatbaar en worden de teugels aangetrokken.

Ook in andere teksten en religies is het verschijnsel terug te vinden. De machten en krachten die nu in het Midden-Oosten aan het werk zijn baseren hun ideologie op geschriften die geschreven zijn in gevangenissen. Door mensen, die afgrijselijk gemarteld en mishandeld werden. Hun extreme en onmenselijke situatie leidde tot dusdanige gevoelens van machteloosheid, dat alleen een extreem systeem van "schuld-en-boete-denken" houvast en perspectief bood. Verwerpelijk en verkeerd, maar ik denk dat we deze inzichten nodig hebben om tot effectieve antwoorden te komen.
 
Functies van schuld
Schuldgevoelens helpen ons op het rechte pad te blijven. Ons geweten is actief, wanneer we beslissingen nemen en keuzes maken. Ook helpt schuld ons in de ordening van onze maatschappij, wanneer we een consensus vinden over wat "goed" en "kwaad" is.

In de theorie onderscheiden we objectieve en subjectieve schuld; in hoeverre is schuld te objectiveren en toetsbaar (bijvoorbeeld in wetten en regels)? Wanneer is iemand schuldig en wie bepaalt dat dan? Wanneer we ons schuldig voelen is dat, zoals bij alle gevoelens, persoonlijk en subjectief.

Voor ons als crisisinterventionisten is het belangrijk om, tijdens incidenten, stil te staan bij het thema.
Collega´s van de politie denken na over een eventuele rechtsvervolging en strooien driftig met het woord "schuld", vanuit een juridisch perspectief. Bij de betrokkenen en betroffenen komt dit vaak hard aan, zeker als zij objectief schuldig zijn(en bijvoorbeeld een aanrijding hebben veroorzaakt). Ze zijn objectief wellicht schuldig, maar hadden natuurlijk niet de intentie de opgetreden gevolgen te veroorzaken. Het vroegtijdig beantwoorden van de schuldvraag is begrijpelijk, maar kan ook tot stigmatisering leiden.
 
Moederschuld
In de chaos na een schokkende gebeurtenis, biedt schuld houvast; ik zie het bijvoorbeeld vrijwel altijd bij moeders, die plotseling een kind verliezen. Ik noem het daarom "moederschuld" (al komt het natuurlijk ook bij vaders en andere nabestaanden voor).
Als je kind overlijdt, overlijdt ook de toekomst, zoals je hem zag. Plotseling is die leeg en absoluut onverdraaglijk. Het vullen van die leegte met schuldgevoelens en -gedachten, brengt (relatief en tijdelijk) rust en houvast. Vaak hangen schuldgevoelens samen met eigen gedragingen; "had ik maar niet....", of "als ik toch maar dit of dat gedaan of juist gelaten had, dan zou....". In de gedachtengang van de moeder was de afloop afhankelijk van haar doen of laten.

Tijdens trainingen die ik geef merk ik dat we allemaal geneigd zijn deze gedachtengang te onderbreken en de betreffende moeder te corrigeren; "het is al erg genoeg....maak het nu niet zo moeilijk voor jezelf.....jij kon er toch niets aan doen.....het was een ongeluk, etc." Maar als we dat doen, ontnemen we de moeder ook haar voetensteun. Hoe irrationeel ze voor ons ook mogen lijken; de schuldgevoelens hebben een functie.

Voor ons, als gesprekspartner, is het belangrijk dat in te zien. Net als stilte, moeten we schuldgevoelens "leren uithouden". In het verwerkingsproces lossen ze langzaam op. Gebeurt dit niet, dan is er pas later therapeutische ondersteuning nodig en mogelijk.

Externe focus
Met name wanneer een overlijden na een vermissing of delict plaatsvond, kan de schuld ook een externe focus hebben; een dader/schuldige moet worden gezocht, het verhaal gecompleteerd en feiten moeten boven tafel komen. De leegte van het verlies van de toekomstvisie, wordt nog eens versterkt door feiten, die zo pijnlijk en moeilijk zijn dat ze (nog) niet te accepteren zijn. Dat is heel erg begrijpelijk. Men bijt zich vast "in de zaak" en ook in dit geval biedt de schuld houvast.

Tegenwoordig volgen we, als maatschappij, zaken op de voet. Dit leidt tot een gevoel van collectieve betrokkenheid, aangewakkerd door de (social) media. Het kan heel positief zijn, zeker wanneer de betrokkenen zich gesteund en gesterkt voelen door de aandacht. Maar het is ook heel moeilijk om privacy te behouden en te vinden, in de nasleep van een incident, als je diepste verdriet plotseling door zovelen wordt gedeeld.

Risico
Bovenstaande processen zijn inmiddels logisch en zeer begrijpelijk. Maar ik zie ook risico´s; polariseren en denken in "goed" en "kwaad" plaatst de mensen die in een "kwaad" hokje worden geplaatst, buiten de maatschappij.

Je kunt ons schulddenken zien op een glijdende schaal; de mevrouw, die een kind aanreed, dat ongezien de straat oprende, is objectief (volgens de wet) schuldig. Maar de seriemoordenaar en zedendelinquent is dat ook. Steeds vaker zien we dat mensen, die hun straf hebben uitgezeten, niet meer welkom zijn in ons midden.

Interessant is dat culturele aspecten een grote rol spelen. Dat leidt regelmatig tot verhitte discussies met buitenlandse collega´s. In Duitsland vinden we bijvoorbeeld dat mensen op heel veel niveaus van de glijdende schuldschaal recht hebben op onze ondersteuning.

Een voorbeeld; een dronken automobilist veroorzaakt een aanrijding, waarbij een kind overlijdt. Dan begeleiden wij de politieagenten bij het brengen van het overlijdensbericht en vervolgens de nabestaanden. Maar mocht de automobilist ondersteuning nodig hebben, dan bieden we deze ook.

Toen ik laatst een vergelijkbare casus met Amerikaanse collega´s besprak, was dit voor hen absoluut onacceptabel; ondersteuning van de "dader" zou voor hen ethisch niet te verantwoorden zijn.
 
Thematiseren
Het thema schuld is complex. Maar het is belangrijk dat we het thematiseren.Net als de problematiek in het Midden-Oosten zijn bepaalde processen in Nederland voor velen een ver-van-mijn-bed-show; we geven slechts onze mening, wanneer het kalf verdronken is.

En dan is onze mening ook nog eens uiterst ongenuanceerd en uitgesproken. Anderen vullen vaak antwoorden in, voordat wij zelf op zoek gingen naar inzichten; regelmatig geven we de media carte blanche. Vervolgens verwachten we dat "de politiek" reageert.

Ons drukke leven levert dagelijks vragen en uitdagingen op. Daarop heb ik geen standaard antwoorden. Ik kan alleen maar aanraden om het thema schuld mee te nemen op je levensreis. Niet als ballast, maar als aandachtspunt; waar speelt het een rol in je doen en laten?

En neem je het bij anderen waar? Moet je wellicht je eigen doen en laten aanpassen om de schuld van de ander toe te laten, wanneer deze een functie heeft?
Of is er sprake van een veroordelende, potentieel gevaarlijke schuld-en-boete situatie?

Nogmaals; antwoorden en oplossingen volgen op inzichten.
En die zijn regelmatig hard nodig.

Deel

met uw netwerk:


Meer opiniestukken:

Bestel online:

Zo wordt u opiniemaker

In dit boek leert u in tien stappen denken en schrijven als een journalist

 

Alleen nog verkrijgbaar via bol.com


Schrijftip van de week

Week 50
Practice what you preach
> Meer